PROJELER

MEDRESE TARİHİ ARAŞTIRMALARI


Fatih Sahn-ı Semân, Medrese Tarihi Araştırmaları başlığı altında İslâm medeniyeti tarihinde yüksek bilginin paylaşımı ve kurumlaşmasına dair farklı ilmi projeleri gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. İslâm tarihinde yüksek öğretim ve özellikle Osmanlı medresesi hakkında, orta vadede en önemli araştırma ve bilgi merkezlerinden biri olmayı hedefleyen Fatih Sahn-ı Semân, bu çerçevede İslâm ilimleri, İslâm düşüncesi, bilim tarihi, eğitimi tarihi, mimari, kütüphanecilik gibi farklı uzmanlıklara hitap edecek ve özellikle tarih alanında yeni gelişen metotları uygulayarak medreseye dair bilgi üretecek projelere ev sahipliği yapacaktır. 


İlk adımlarını ilmi toplantılar ve çalıştaylarla atacak Medrese Tarihi Araştırmaları, çalışma grupları, proje grupları ve yayın kurulları gibi farklı faaliyet türlerini bünyesinde toplayabilecek şekilde yapılanmaktadır. 


Medrese Tarihi Araştırmaları, öncelikle şu konular üzerinde yoğunlaşmayı planlamaktadır.  


•    Medrese mimarisi
•    Medrese müfredatları
•    Medrese öğretim programları
•    Erken klasik dönemde medrese
•    Osmanlı dışındaki kültürel havzalarda medrese
•    “Islah-ı medâris” 
•    Medrese dışında yüksek öğretim 
•    Çağdaş dönemde medrese araştırmaları
•    Fatih Camii Külliyesi medreseleri
•    Osmanlı medrese sistemi 
•    Modernleşme sürecinde medrese

ÇAĞDAŞ DÜNYADA İSLAM İLİMLERİ ÖĞRETİMİ


Klasik medrese sisteminin zayıflaması ve İslâm dünyasının birçok bölgesinde varlığını sürdürememesiyle sonuçlanan modernleşme sürecinde İslâm ilimlerinin öğretimin nasıl dönüştüğü Fatih Sahn-ı Semân’ın başlıca araştırma sahalarındandır. Bu çerçevede modern üniversiter sistem içinde ve gayrı resmi ders halkaları ve sivil toplum faaliyetleri olarak hayatiyetini sürdüren İslâm ilimleri öğretiminin problemleri ve yakın geleceği Çağdaş Dünyada İslam İlimleri Öğretimi üst başlığına sahip projelerle incelenecektir. 


Çağdaş Dünyada İslam İlimleri Öğretimi, öncelikle şu konular üzerinde yoğunlaşmayı planlamaktadır.  


•    Türkiye’de medreselerin ilgasından sonra İslâm ilimlerinin gayrı resmi öğretim tarihi
•    Hind, Sahra Afrikası ve İndo-Malay dünyası başta olmak üzere, İslam dünyasının kültür havzalarında İslam ilimleri öğretimi 
•    Günümüz Türkiye’sinde informel İslâm ilimleri öğretimi
•    Üniversiter öğretim sistemleri içinde İslâm klasiklerinin yer almasının imkan ve araçları
•    İslamcılık ve medrese 
•    Cumhuriyet Türkiye’sinde İlahiyat üzerine tartışmalar

İSLAM DÜNYASINDA MEDRESELER: VERİTABANI OLUŞTURMA VE MEKANSALLAŞTIRMA PROJESİ

 

AMAÇ

Cami ya da mescit İslam’ın ortaya çıkışından itibaren birer ibadet mekanı olmanın yanında yaklaşık üç asır boyunca İslam ilim geleneğinin en önemli merkezi olarak faaliyet göstermiştir. IV/X. asırdan itibaren ise yeni bir eğitim mekanı olarak “medrese” ortaya çıkmış, medreseler söz konusu dönemi takiben İslam dünyasının hemen hemen bütün coğrafyalarında yaygınlık kazanmış ve modern zamana kadar en önemli ilim merkezleri olarak varlığını sürdürmüştür. Medrese ilmî, dinî, siyasi, iktisadi vb. hayatın her alanıyla yakından ilgili bir kurum olduğundan tarih boyunca hemen her kesim tarafından benimsenmiş, desteklenmiş ve yaygınlaştırılması için çaba harcanmıştır. Söz konusu projeyle tarih boyunca İslam coğrafyasında başta medrese olmak üzere dârülhadis, dârülkurân ve hankah gibi bir şekilde ilmî faaliyetin sürdürüldüğü kurumların tespiti hedeflenmektedir.

 

KAPSAM

Proje en geniş çerçevede İslam tarihi boyunca ve İslam’ın bütün coğrafyalarında ortaya çıkmış bütün medreseleri içine almayı hedeflemektedir. İslam tarihinin belirli coğrafyalara ayrılarak ele alınmasının planlandığı projede, Mağrip-Endülüs, Meşrık, Horasan, Anadolu, Balkan, Hint ve Uygur-Çin medreseler için temel coğrafi çalışma alanları olarak tespit edilmiştir. Projenin verimi açısından bir pilot çalışma öngörülmüştür. Pilot çalışma aşamasında Meşrık coğrafyasında Mısır ve Şam bölgesi medreseleri ele alınacak ve miladi 1000-1300 yılları arasında söz konusu bölgede kurulmuş olan medreseler ve diğer eğitim mekânları tespit edilmeye çalışılacaktır. Dolayısıyla ilk olarak Dımaşk, Kahire, Halep, Kudüs, Hama, Humus gibi önde gelen şehirlerde kurulmuş olan medreselerin tespiti amaçlanmaktadır.

 

TEMEL KAYNAKLAR

Ele alınması planlanan coğrafyalara dair İslam tarihinde telif edilmiş bütün kaynak türleri projenin kaynakları arasında yer almaktadır. Bu açıdan özellikle genel tarihler, kronikler, şehir ve bölge tarihleri, tabakât ve terâcim türü eserler, coğrafya kitapları projenin başlıca kaynaklarını teşkil etmektedir. Her dönem ve coğrafyaya dair kaynak türü ve sayısı farklılık arz edebileceğinden çalışmanın temel amacı olan medreselerin tespitine doğrudan yardımcı olacak kaynaklara öncelik tanınacaktır. Diğer taraftan modern çalışmalardan da istifade edilmesi planlanmakta, belirli bir bölgede yer alan medreseler üzerine yapılmış tez, kitap, makale, ansiklopedisi maddesi gibi çalışmalar proje kapsamında değerlendirilecektir.

Projede pilot olarak ele alınması planlanan Mısır ve Şam bölgesi için bu coğrafyalarda kurulan ilmî müesseselere müstakil başlıklar altında değinen öncelikle Nu‘aymî’nin ed-Dâris fî târîhi’l-medâris ve Dûrü’l-Kur’ân, Makrizî’nin el-Mevâiz ve’l-i‘tibâr fî zikri’l-hıtati ve’l-âsâr, İzzeddin İbn Şeddâd’ın el-A‘lâku’l-hatîre fî zikri ümerâi’ş-Şâm ve’l-Cezîre, Uleymî’nin el-Ünsü’l-celîl fî târihi’l-Kuds ve’l-Halîl gibi eserler ele alınacaktır. Bunula birlikte konuyla irtibatlı olarak Michael Chamberlain’ın Ortaçağda Şam’da Bilgi ve Sosyal Pratik, Harun Yılmaz’ın Zengî ve Eyyûbî Dımaşk’ında Ulema ve Medrese, Jonathan Berkey’nin Ortaçağ Kahire’sinde Bilginin İntikali, Esra Atmaca’nın Halep’te İlmî Hayat, Bedreddin Basuğuy’un Selahaddin Eyyûbi Döneminde İlmî Faaliyetler, Hasen Abdülmehdî’nin, el-Medâris fî Beyti’l-Makdis fi’l-asreyni’l-Eyyûbî ve’l-Memlûkî: devruha fi’l-hareketi’l-fikriyye gibi eserler başta olmak üzere bir şekilde ele alınan dönemin ilmî kurumlarına yer veren modern çalışmalar da değerlendirilecektir.

 

YÖNTEM

Proje, bir pilot çalışma ile akabinde dönemsel ve bölgesel fazlara bölünerek yürütülecektir.

Pilot proje aşamasında yukarıda belirtilen dönem ve bölge kapsamı dikkate alınarak öncelikle medreselere dair kaleme alınmış, tez, kitap, makale gibi modern çalışmalar ele alınacak ve bu eserlerde yer alan medreselere ulaşılmaya çalışılacaktır. Daha sonra ise hem bu çalışmalardan elde edilen bilgileri teyit hem de mevcut bilgi eksiklerini ortadan kaldırmak amacıyla klasik kaynaklara müracaat edilecektir.

Modern çalışma ve kaynaklardan elde edilen bilgilerden bir medrese veritabanı oluşturulacaktır. Veritabanında her bir medrese için medresenin adı, kurulduğu şehir, kuruluş tarihi, vâkıfı, türü, bulunduğu şehir, mezhebî mensubiyeti, müderrisleri ve ilmî mansıbları, vakıf gelirleri, talebe sayıları gibi çeşitli başlıklar oluşturulacak ve bir medrese hakkında ulaşılan bilgiler sistemli bir şekilde kaydedilecektir.

Son aşamada bu veritabanı, istatistiki ve coğrafi bilgi sistemleri yöntemleri ile tarihsel ve mekânsal olarak analiz edilecektir.

Pilot çalışma sonucuna göre sonraki fazların dönemsel ve bölgesel fazları netleştirilecek ve çalışma takvimlendirilecektir.

 

LİTERATÜRE KATKILARI

  1. İslam tarihi boyunca kurulan medreselerin kronolojik olarak tespiti ve bunların haritalandırılarak mekansallaştırılması.

  2. Medrese geleneğinin genel olarak İslam ilim müesseseleri ya da mekanları içerisinde sahip olduğu konum ve öneme dair somut mukayeseler yapabilmeye imkan tanıyacak şekilde medreseleşmeye dair istatistiki verilerin temini.

  3. Medreselerin hangi coğrafi bölgelerde yoğunlaştığı ya da daha az benimsendiği ve bunun sebeplerine dair çıkarımlarda bulunulması.

  4. Medrese vâkıflarının sosyal ve siyasi statüleri ile medreselerin kuruluşunun hangi zümrelerle ilişkilendirilebileceğine dair verilerin elde edilmesi. Bu durumun bir taraftan medreselerin iktisadi ve fiziki yapılarına diğer taraftan ise ulema-siyaset ilişkilerine etkisi üzerine değerlendirmelere imkan tanıyacak malumata ulaşılması.

  5. İlmî müesseslerin çeşitliliğinin tespiti ve müesseselerle ilimler arasında somut ilişkilerin kurulabilmesine imkan sunabilecek verilerin elde edilmesi.

  6. Medrese müderrisleri üzerine gerçekleştirilecek çalışmalar için ön bilgilerin elde edilmesi. Buradan hareketle ulemanın ilmî seyahatleri, mekânsal etkileşimleri, ilmi ve siyasi zümrelerle ilişkileri, bir takım ilmî pratiklerinde değişim ve dönüşümlerin meydana gelip gelmediğinin tespiti gibi konularda birtakım çıkarımlarda bulunabilmeye zemin hazırlanması.

  7. Çeşitli ilimlerde şöhret bulmuş önde gelen alimlerin ilmî faaliyetlerini hangi ölçüde medresede devam ettirmeyi tercih ettiklerine dair istatistiklerin oluşturulması.

 

YAYIN- ÇIKTI

  1. Pilot çalışma aşamasının sonuçlarına dair bir sunum.

  2. Pilot çalışma da dahil her bir fazın sonuçlarına dair rapor.

  3. Çalışmanın bütünü tamamlandığında proje, bir kitap olarak yayınlanacaktır.

  4. İstenirse web sitesi olarak İslam dünyası medreseleri veritabanı sanal ortamda, güncellenmeye ve etkileşime açık olarak paylaşılabilecektir.

 

 


 

ADRES

Ali Kuşçu Mah. Fevzipaşa Cad. No:6 Fatih/İSTANBUL 
(Fatih Akdeniz Medreseleri)

sahniseman@iyc.org.tr

  • Heyecan Sosyal Simge
  • Instagram Sosyal Simge

© 2018 İlim Yayma Cemiyeti Fatih Sahn-ı Semân